Kiến trúc là văn hóa “hóa thạch”!

KTS Oliver Souquet Cty DeSo, Pháp/Báo Xây dựng - 15:50, 06/06/2019

Kiến trúc là nghệ thuật, cũng là khoa học về tạo dựng những không gian thích hợp cho hoạt động sống của con người, do đó có thể nói kiến trúc là một dạng tổ hợp đặc biệt của văn hóa.

Một trong những thách thức của Việt Nam là chạy đua cùng thời gian để bảo tồn các di sản văn hóa, lịch sử trong bối cảnh nhiều áp lực của sự phát triển đô thị. Thực tiễn hiện nay phản ánh có hàng loạt các công trình kiến trúc “ngoại lai” tạo nên các tác động tiêu cực đến kiến trúc cảnh quan đô thị, chất lượng đời sống của người dân, kinh tế - xã hội. Điều này một phần bắt nguồn từ quá trình hành nghề sáng tạo của KTS.

 

 

Khó khăn để nêu lên nhu cầu?

Ở Việt Nam, khó khăn lớn nhất của tất cả mọi người để nói lên những mong muốn, yêu cầu của mình, nhất là chủ đầu tư trong khi làm việc chung với một KTS, một nhà quy hoạch hay một chuyên gia cảnh quan nhằm xây dựng một dự án. Ở các nước châu Âu, chức năng và nghiệp vụ của chủ đầu tư đã được công nhận và tôn trọng kể từ thế kỷ XVI, từ thời kỳ Phục Hưng và thậm chí trước đó nữa.

Thực tế là các khách hàng ở Việt Nam không có cơ hội và thời gian để trao đổi về mong muốn của họ về một sản phẩm kiến trúc. Thêm vào đó, bối cảnh kinh tế và cách xây dựng đô thị hiện nay không dành một thời gian nào cho việc tối quan trọng là các bên cùng ngồi lại: Đặt vấn đề, thương thảo nhằm thảo một đầu bài rõ ràng và đúng nghĩa.

Chúng ta đang sống ở Việt Nam trong thời kỳ phát triển siêu tốc với vô vàn hàng hóa, dịch vụ, với các “sản phẩm kiến trúc” đa dạng và hỗn tạp, chưa từng có ở nơi nào khác trên thế giới nhằm thỏa mãn nhu cầu của một giai cấp trung lưu mới xuất hiện. Vì vậy, rất khó để mọi người biết chính xác để có thể biểu đạt mong muốn của họ trong khi có quá nhiều trường phái của các KTS và có quá ít công trình để tham khảo; để so sánh cái hay cái dở của các công trình xây dựng. Trong bối cảnh đó, một tín hiệu đáng mừng là khủng hoảng về khí hậu, môi trường, vệ sinh cộng đồng đang phần nào thức tỉnh mạnh mẽ ý thức của người dân.

Sự khó khăn để thể hiện mong muốn và để lên kế hoạch thực hiện một “sản phẩm kiến trúc”, điều này gắn liền với một giai đoạn kinh tế mới, bấp bênh và liên tục đổi thay, dẫn đến mọi thứ vẫn chưa rõ ràng. Có thể nói, Việt Nam trong giai đoạn này tựa như một công trường đang liên tục thi công, phải tự thích nghi, tự điều chỉnh không ngừng.

Một xã hội đang thay đổi hàng ngày

Trong sự hối hả xây dựng những yếu tố, lớp công trình, lớp tự nhiên… không ngừng xuất hiện rồi biến mất, chúng ta đang chứng kiến những thảm họa đối với sinh thái đô thị hiện ra trước mắt hàng ngày (cụ thể đó là bê tông hóa, tiêu thụ năng lượng bất hợp lý, sông rạch thì thiếu quản lý hoặc ngoài tầm kiểm soát sạt lở diễn ra thường xuyên).

Thực tế cho thấy cảnh quan chung đang biến đổi một cách trầm trọng. Đó vừa là một nhược điểm nhưng đó cũng là một thế mạnh vì điều này thúc giục chúng ta luôn phải tìm ra những giải pháp thông minh, sáng tạo để giải quyết vấn đề.

Hiện tượng “bùng nổ về phương pháp thông tin”, khiến người ta càng cảm nhận rằng mục tiêu hiện đại hóa và thực tế đang diễn ra hàng ngày với những xung đột.

Hình ảnh những thành phố xanh, “thành phố thông minh” trong mơ, xuất hiện khắp nơi trên biển quảng cáo với những thông điệp về một tương lai rực rỡ. Các bộ phim 3D với những màu sắc còn rực rỡ hơn cũng với thông điệp về một thế giới huyền ảo, tiên cảnh và cao sang bậc nhất. Đại đa số những hình ảnh đó sẽ không bao giờ trở thành hiện thực (và điều khôi hài là ai cũng biết như vây…).

Ngành địa ốc như một mỏ khai thác vàng thời hiện đại nhằm sinh lợi cho nhũng người giàu, các đại gia trong nước. Nhu cầu về nhà đất lớn, cộng với sức hút của các đô thị đối với các lao động trẻ từ nông thôn lên thành phố lớn là một trong những nguyên nhân của sự bùng nổ thị trường BĐS mà ở đó, kiến trúc chưa phải là điều được thực sự quan tâm. Chất lượng các thiết kế không thực sự tốt, thiếu yếu tố bản sắc và không phản ánh cách sống của người Việt (trong đó có nét đặc trưng về lối sống đặc thù đường phố). Nhiều mô hình nhà ở hiện tại đang lỗi thời, không hợp với bối cảnh hiện tại (ví dụ: Mô hình Marshall tại Âu châu thời hậu thế chiến thứ 2 và Hàn Quốc thời cận hiện đại).

Xã hội đang được xắp sếp lại, những tiêu chí kinh tế và xã hội mới được thêm vào những xu hướng mới về tiêu dùng là đối tượng để những tập đoàn xây dựng lớn khai thác. Họ chia nhau thị phần BĐS, họ biến người làm nghề kiến trúc thành những dịch vụ phổ thông và đôi khi trở thành những kẻ làm công ngoan ngoãn, phục tùng.

Từ Bắc chí Nam, những đơn vị thắng thầu xây dựng và thiết kế cung cấp những sản phẩm “thị trường”, bởi lặp đi lặp lại những mô hình đã ít nhiều thành công nhằm nhanh chóng đáp ứng những nhu cầu thời thượng.

Vai trò rời rạc, manh mún của KTS trong quá trình xây dựng công trình

Một trong những khó khăn lớn là việc mập mờ giữa vai trò của các bên, một bên là KTS và bên kia là khách hàng. Việc phân chia các lĩnh vực hoạt động trong ngành Xây dựng chưa thực sự rõ ràng. Trong điều kiến đó, KTS thường được “vừa đá bóng vừa được thổi còi”, nhưng đó là một trò chơi nguy hiểm đòi hỏi sự cân bằng. KTS vừa phải là một doanh nhân để đảm nhận dự án, vừa phải khéo léo với kinh nghiệm phân tích, đánh giá tổng hợp các hạng mục của một dự án để không bị cuốn theo các mong muốn của chủ đầu tư. Thực tế là các trường đào tạo kiến trúc nước ta không dạy những kỹ năng này. Đó cũng là lý do hiện nay các trường tại châu Âu thường có thêm môn kinh tế chuyên ngành kiến trúc.

Một khó khăn khác là giá trị tri thức của “sản phẩm kiến trúc”, kiến trúc cảnh quan, rất ít được công nhận và cũng rất khó để giải thích một cách đầy đủ cho công chúng. Theo đó, nghề KTS là ngành nghề mới, KTS chưa được thấu hiểu một cách đúng đắn, thiếu sự tôn trọng và ít được công nhận.

Chủ đầu tư thường không ý thức được nguyên tắc “người nào việc nấy”, từ đó họ lấn sân và thậm chí tự quyết trong thiết kế kiến trúc. Là người đặt hàng và người mở hầu bao nên chủ đầu tư có quyền quyết định, từ bố cục không gian, hướng nhà, vật liệu xây dựng, màu sắc… KTS chỉ có vai trò theo từng thời điểm, vào những công việc nhỏ, manh mún và tại những giai đoạn tách biệt trong toàn bộ quá trình xây dựng, không xuyên suốt trong cả dự án. Cách đối xử với KTS như vậy thường dẫn đến hệ quả là chủ đầu tư là người quyết định mọi việc (chưa kể họ còn thay đổi ý kiến xoành xoạch), và đến cuối cùng sản phẩm rất khó mà đạt được tính nhất quán của thiết kế ban đầu.

Chủ nghĩa tư bản hoang dại đang diễn ra đặt người KTS trong một quy trình và một phương thức sản xuất (cụ thể là ngành nghề xây dựng) mà theo đó họ chỉ là một dịch vụ tiêu dùng cùng thứ hạng với những dịch vụ phổ thông khác. Ở châu Âu, tình trạng này ngược lại, KTS có vai trò và trách nhiệm như một nhạc trưởng điều hành công việc trong suốt quá trình lập dự án, nhất là mỗi khi cần đưa ra những quyết định quan trọng.

Hệ quả là sự phân biệt hai chức năng của người làm kiến trúc, KTS thiết kế và KTS xây dựng. Nó dẫn đến sự tai hại vì sẽ không có sự liên tục và sự vắng mặt của KTS trên công trường, trong khi đây là yếu tố quan trọng nhằm đem lại ý nghĩa cho một dự án kiến trúc hay một sự án đô thịsign

Tags:
SẢN PHẨM DỊCH VỤ NỔI BẬT